Bugün Economist dergisinde bir makale yayınlandı. Makalenin ana konusu Türkiye ve İsrail için mesaj içeriyordu. İki ülkeye de kısır didişmeleri bırakın. Dünya enerji krizine sürüklenirken, iş birliği yapın ve kazanan siz olun diyordu. Ben bu jeopolitik bakışa biraz farklılık getirmek istedim.
Jeopolitik çoğu zaman haritalara bakar; sanayi ise akışlara. Bu makalede önerdiğim bakış bir noktada Türkiye için Avrupa Malı kanunları için kalkan olacaktır.
Haritalar sınırları, münhasır ekonomik bölgeleri, ittifakları ve gerilim hatlarını gösterir. Ancak enerji sistemleri yalnızca haritalar üzerinden işlemez. Bir boru hattı siyasi sloganlarla çalışmaz; doğal gaz molekülleri diplomatik krizleri bilmez. Onlar, sistem izin verdiği ölçüde en güvenli, en ekonomik ve en sürdürülebilir yolu izler.
Bu nedenle Doğu Akdeniz’deki enerji denklemini anlamak için yalnızca dış politika analizleri yeterli değildir. Bölgeye aynı zamanda bir değer akışı perspektifinden bakmak gerekir.
Yalın düşünce, müşteriye değer üretmeyen her adımı sorgular. Üretim sistemlerinde gereksiz taşıma, bekleme, tekrar işleme, stok ve atıl kapasite nasıl israf olarak görülüyorsa, enerji sistemlerinde de gereksiz rota uzamaları, ilave aktarmalar, belirsizlikten kaynaklanan maliyetler ve kullanılmayan altyapı benzer şekilde sistem verimliliğini düşürür.
Bu açıdan bakıldığında, Doğu Akdeniz gazının Avrupa’ya ulaştırılması yalnızca diplomatik bir mesele değil, aynı zamanda teknik ve ekonomik bir akış problemidir.
En yalın senaryoda değer akışı şu şekilde düşünülebilir:
İsrail → Türkiye → Avrupa
Kısa mesafe, mevcut altyapıyla bütünleşme potansiyeli ve daha düşük taşıma maliyetleri bu güzergâhı ekonomik açıdan cazip hâle getirebilir. Böyle bir modelde enerji, kaynak noktasından tüketim pazarına daha doğrudan ve daha az işlemle ulaşır. Yalın düşünce açısından bu, daha kısa çevrim süresi, daha az ara işlem ve daha düşük toplam sistem maliyeti anlamına gelebilir.
Buna karşılık siyasi gerilimler, karşılıklı güvensizlikler ve bölgesel rekabet nedeniyle tercih edilen alternatifler çoğu zaman daha karmaşık bir akış oluşturur:
Doğal gaz → LNG tesisi → Sıvılaştırma → Deniz taşımacılığı → Yeniden gazlaştırma terminali → Avrupa
Bu zincirin her halkası ilave yatırım, enerji tüketimi, zaman ve maliyet anlamına gelir. LNG seçeneği esneklik ve tedarik çeşitliliği sağlayabilir; ancak yalın terminolojiyle ifade edersek, sistemde değer yaratan faaliyetlerin oranı azalırken değer katmayan faaliyetlerin payı artar. Enerji müşteriye ulaşır, fakat daha fazla dönüşüm, daha fazla taşıma ve daha fazla ara operasyon üzerinden ulaşır.
Bununla birlikte, yalın düşüncenin temel ilkelerinden biri sistemi bütünüyle değerlendirmektir. En kısa akış her zaman en iyi akış değildir. Lean yaklaşımının amacı yalnızca mesafeyi kısaltmak değil, toplam sistem performansını optimize etmektir. Eğer en kısa rota yüksek siyasi risk, yaptırım ihtimali, yatırım belirsizliği veya arz güvenliği sorunu doğuruyorsa, bu riskler de sistem maliyetinin bir parçasıdır.
Başka bir ifadeyle, jeopolitik yalın analizin dışında bırakılacak bir unsur değildir. Aksine, sistem tasarımında dikkate alınması gereken kritik bir kısıttır. Ancak yalın düşünce burada önemli bir soru sorar: Mevcut siyasi tercihler sisteme ne kadar ilave maliyet, gecikme ve verimsizlik yüklüyor?
Dolayısıyla mesele yalnızca “jeopolitik mi, ekonomi mi?” sorusu değildir. Asıl soru şudur:
En yüksek değeri, en düşük toplam maliyetle ve en kabul edilebilir risk düzeyiyle hangi sistem üretebilir?
Yalın düşünce, Doğu Akdeniz enerji tartışmasına tam da bu noktada farklı bir analiz katmanı ekler. Tartışmayı ülkelerin karşılıklı söylemlerinden çıkarıp sistem performansına taşır. Çünkü sürdürülebilir rekabet üstünlüğü yalnızca kaynak sahibi olmaktan doğmaz; o kaynağı en verimli, en güvenilir ve en düşük toplam maliyetle müşteriye ulaştırabilme kapasitesinden doğar.
Bu bakış açısı klasik jeopolitik analizden ayrılır. Geleneksel yaklaşım, enerji koridorlarını çoğunlukla güç dengeleri, ittifak ilişkileri ve güvenlik kaygıları üzerinden okur. Yalın düşünce ise aynı tabloya şu soruyla bakar: Değer akışı nerede kesiliyor, nerede yavaşlıyor ve hangi kararlar sisteme gereksiz maliyet ekliyor?
Bu nedenle Doğu Akdeniz enerji koridoru yalnızca bir boru hattı tartışması değildir. Aynı zamanda değer akışının nasıl tasarlanacağına ilişkin stratejik bir sorudur. Siyaset sınırları çizer, diplomasi riskleri yönetir, mühendislik ise akışları optimize eder. Uzun vadede başarılı olan ülkeler, bu üç alanı birbirlerinin alternatifi olarak değil, birbirini tamamlayan unsurlar olarak yönetebilen ülkeler olacaktır.
Sonuç olarak, enerji koridorları sadece jeopolitik projeler değildir; aynı zamanda değer akışlarıdır. Doğu Akdeniz’de asıl rekabet, kimin daha fazla kaynağa sahip olduğundan çok, kimin bu kaynağı daha verimli, daha güvenilir ve daha düşük toplam maliyetle pazara ulaştırabileceği üzerinden şekillenecektir. Yalın bakış kazanan olacaktır.
okandinc 
Yorum bırakın